یادداشتی از شهره ناصری مدیر نوآوری و تحول در انرژی دانا و به نقل از پیوست؛ ساعت ۲:۲۵ بامداد ۲۵ مه ۱۹۴۲، در پالایشگاه باتونروژ آمریکا، خوراک نفتی برای نخستین بار وارد یک واحد تجاری کراکینگ کاتالیستی بستر سیال (FCC) شد؛ فناوریای که مسیر پالایش نفت را برای دههها تغییر داد. جهان در میانه جنگ جهانی دوم بود و نیاز به بنزین اکتانبالا، بهویژه برای هواپیماهای نظامی، بهشدت بالا رفته بود.
این واحد حاصل همکاریای بود که از ۱۹۳۸ آغاز شده بود. شرکتهای رقیب، از استاندارد اویل نیوجرسی و شل تا شرکت نفت ایران و انگلیس، در کنسرسیومی گرد هم آمدند و بیش از هزار متخصص روی آن کار کردند. هیچکس توسعه فناوری را به پایان جنگ موکول نکرد. این فناوری در دهههای بعد تکامل یافت و همچنان یکی از فناوریهای مهم پالایش و تولید بنزین در جهان است.
بیش از هشتاد سال بعد، بسیاری از سازمانها در بحران مسیر دیگری میروند. نخستین تصمیم، کاهش بودجه تحقیق و توسعه و توقف پروژههای نوآورانه است. منطقش ساده به نظر میرسد. اکنون زمان بقاست. آینده را بعد میسازیم.
امروز خود ما در چنین وضعی هستیم. در آتشبس به سر میبریم و هر روز منتظر خبر جنگیم. در این بلاتکلیفی، از نگاه بسیاری حرف زدن از نوآوری بیموقع است. وقتی نمیدانیم ماه آینده، روز آینده و حتی چند ساعت بعد چه میشود، چرا برای سال آینده سرمایهگذاری کنیم؟ اما همین انتظار فرسایندهترین حالت است؛ نه جنگ است که سازمان را به واکنش وادارد و نه صلح که مجال برنامهریزی بدهد. سازمانی که منتظر روشنشدن وضعیت بماند، ممکن است سالها منتظر بماند. در بحران، نوآوری نباید متوقف شود؛ باید بازتعریف شود. مسئله انتخاب میان امروز و فردا نیست؛ مسئله توانایی مدیریت همزمان هر دو است.
چرا بحران میتواند زمان نوآوری باشد؟
بحران سه تغییر ایجاد میکند. قواعد رقابت را عوض میکند و کارآمدی مدلهای گذشته را زیر سؤال میبرد. محدودیت منابع را به محرک بازطراحی فرایندها و یافتن راه جایگزین تبدیل میکند. و با تغییر رفتار رقبا، برای سازمانی که فرصت را تشخیص میدهد امکان پیشافتادن میسازد.
برای اقتصاد دیجیتال ایران این بحث انتزاعی نیست. در قطعی ۲۰روزه اینترنت در دیماه، به گفته رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی فروش آنلاین تا ۸۰ درصد افت کرد. کمیسیون اینترنت سازمان نصر تهران خسارت هر روز قطعی را ۳ تا ۵ هزار میلیارد تومان برآورد کرده است. در چنین روزهایی طبیعیترین واکنش این است که همه نیروها صرف سرپا نگهداشتن سرویس فعلی شوند. دو تجربه نشان میدهد راه دیگری هم هست.
در سال ۲۰۲۲ تولید ناخالص داخلی اوکراین حدود ۲۹ درصد سقوط کرد، اما صادرات خدمات فناوری اطلاعات حدود ۵ درصد رشد کرد و به رکورد ۷٫۳۴ میلیارد دلار رسید. شرکتها در همان هفتههای اول نیروها را جابهجا و کار را برای تحویل از راه دور بازطراحی کردند. دولت هم عقب ننشست: اپلیکیشن Diia از آغاز جنگ بیش از ۱۰۰ خدمت تازه راه انداخت، از سند دیجیتال برای آوارگان تا ثبت درخواست بازسازی خانههای ویرانشده.
اپل؛ سرمایهگذاری در دل رکود. با ترکیدن حباب داتکام، استیو جابز تصمیم گرفت نیرو تعدیل نکند و بودجه تحقیق و توسعه را بالا ببرد تا پس از رکود از رقبا جلوتر باشد. آیتونز و آیپاد هر دو در سال ۲۰۰۱، وسط همان رکود، به بازار آمدند.
این الگو در تاریخ خود ما هم هست. در جنگ نفتکشها، وقتی پایانه خارک زیر حمله بود، ایران با نفتکشهای شاتل معماری صادرات را بازطراحی کرد و نقطه بارگیری را به آبهای دورتر برد. نوآوری همیشه فناوری تازه نیست؛ گاهی بازطراحی معماری کار است. برای یک کسبوکار آنلاین، این یعنی بازطراحی وابستگیها: به یک پلتفرم، یک درگاه یا یک مسیر ارتباطی.
چگونه امروز را اداره کنیم و آینده را بسازیم؟
جیمز مارچ در سال ۱۹۹۱ دو منطق بنیادین را از هم جدا کرد. «بهرهبرداری» (Exploitation) یعنی بهبود قابلیتها و منابع موجود: عملیات کارآمدتر، هزینه کمتر، کیفیت بیشتر. «اکتشاف» (Exploration) یعنی جستوجوی فرصتهای تازه و آزمودن ایدههایی که بازدهشان در کوتاهمدت روشن نیست.
بهرهبرداری نتیجه سریعتر و قابلاندازهگیریتری دارد، پس سازمانها بهویژه در بحران به سمت آن میلغزند و بهتدریج توان سازگاری آینده را از دست میدهند. «سازمان دوسوتوان» (Ambidextrous Organization) سازمانی است که هر دو را همزمان مدیریت میکند.
چارلز اُرایلی و مایکل تاشمن ۳۵ تلاش برای نوآوری بنیادین را بررسی کردند. بیش از ۹۰ درصد تلاشهایی که ساختار دوسوتوان داشتند موفق شدند، در برابر حدود ۲۵ درصد در ساختارهای وظیفهای. در این الگو، واحد اکتشافی در ساختار، فرایند و فرهنگ از کسبوکار جاری مستقل است تا با منطق خودش آزمایش کند، اما در سطح مدیریت ارشد به سازمان اصلی وصل میماند و از منابع و دانش آن بهره میبرد. دوسوتوانی با ایجاد یک واحد نوآوری ساخته نمیشود؛ به طراحی آگاهانه ساختار، منابع و نظام تصمیمگیری نیاز دارد.
پنج اولویت مدیریتی برای حفظ نوآوری در بحران
حداقل ظرفیت آیندهسازی را حفظ کنید. همه پروژهها قرار نیست ادامه پیدا کنند، اما باید روشن باشد کدام قابلیتها و کدام آدمها برای آینده حیاتیاند و نباید از دست بروند.
نوآوری را به مسائل واقعی بحران گره بزنید. کاهش وابستگی به یک پلتفرم یا یک زیرساخت، خودکارسازی پشتیبانی و ساختن کانال فروش جایگزین، هم مسئله امروز را حل میکند و هم قابلیت فردا را میسازد.
کوچک، سریع و مرحلهای آزمایش کنید. هر مرحله سقف سرمایهگذاری، شاخص موفقیت و معیار ادامه، اصلاح یا توقف داشته باشد.
با سناریو فکر کنید و گزینه استراتژیک بسازید. بهجای شرطبندی روی یک پیشبینی، برای چند آینده محتمل آماده شوید. زیرساخت چندمسیره، محصولی که با اینترنت محدود هم کار کند و استفاده از هوش مصنوعی برای بهرهوری از این جنساند.
دوسوتوانی را مسئولیت مدیریت ارشد بدانید. تعادل امروز و فردا به تصمیم درباره منابع، ساختار و شاخصهای عملکرد وابسته است. فقط مدیریت ارشد میتواند نگذارد فوریتهای کوتاهمدت همه توجه سازمان را ببلعد.
جنگها و بحرانها پایان مییابند، اما محیط رقابتی پس از آنها شبیه گذشته نخواهد بود. سازمانی که در بحران فقط وضع موجود را حفظ کرده، در روزهای بازگشت ثبات با رقبایی روبهرو میشود که در همان دوره قابلیت تازه ساختهاند.در روزهای آرام، نوآوری موتور رشد سازمان است؛ در روزهای بحران، یکی از ابزارهای اصلی بقای آن. این نوآوری همیشه سرمایهگذاری بزرگ فناورانه نیست؛ گاهی بازطراحی یک فرایند یا ساختن مسیری جایگزین در زنجیره تأمین، ارزشمندترین نوآوری ممکن است.پرسش مدیران نباید این باشد که «آیا در شرایط فعلی میتوانیم نوآوری کنیم؟». پرسش مهمتر این است:«اگر امروز تمام ظرفیت سازمان را صرف حفظ گذشته کنیم، فردا با چه قابلیتهایی قرار است آینده را بسازیم؟»

ما به سوالات شما پاسخ میدهیم